همان‌گونه که احتمالاً در جریان هستید، چندی پیش کنسرت همایون شجریان با گروه نصفه و نیمه‌ی دستان در کشور سوئد برگزار شد و گروه سه‌نفره، با سه ساز تار، کمانچه و تمبک به اجرای قطعاتی از دو آلبوم «قیژک کولی» و «خورشید آرزو» پرداختند. و جالب‌تر از همه آنکه، همایون برای نخستین بار بدون حضور پدر، تمبک در دست گرفت و آواز خواند. دوست و همراه عزیز وبلاگ، خانم ژینا که در این کنسرت حاضر بوده، شبه‌گزارشی خواندنی از این برنامه فرستاده‌اند که ضمن تشکر از ایشان، شما عزیزان را به خواندن آن در ادامه‌ی مطلب دعوت می‌کنم...

منصور صارمی به‌سال ۱۳۱۳ شمسی در شهر زیبای رشت متولد می‌شود. در دو سالگی پدر خود را از دست می‌دهد و از همان سن به‌همراه برادر، خواهر و مادرش زندگی را ادامه می‌دهد. پس از چندی، صارمی به‌همراه آنها به تهران می‌آید. در همان دوران، برادر بزرگ او برای خود سنتوری می‌خرد و روزها شروع به نواختن می‌کند. صدای سنتور کم‌کم او را وارد دنیای جدیدی می‌کند که برایش دلنشین و عاشقانه بود.

همین‌که برادر او از خانه بیرون می‌رفت، صارمی ساز را برداشته و برای خودش مضراب می‌زد. در واقع همین علاقه و تمرین‌های مکرر و پشتکار او باعث شد که ابوالقاسم صارمی (برادر منصور صارمی) او را برای یادگیری سنتور، نزد شخصی به‌نام «سیف‌الله» که در شهر همدان هم ساز می‌ساخت و هم سنتور می‌نواخت، ببرد. صارمی مدت چهار سال سنتور را به‌شیوه‌ی قدما (سینه به سینه) نزد سیف‌الله آموخت.

پس از این چهار سال، استاد احمد ابراهیمی که از شاگردان مرحوم بنان بود، ردیف‌های آوازی موسیقی ایرانی را به او آموخت. استاد ابراهیمی او را به مرحوم مرتضی محجوبی، استاد مسلم پیانوی ایران معرفی می‌کند. صارمی چند سال زیر نظر استاد محجوبی کار کرد و با صلاحدید او، سنتور را طوری کوک می‌کرد که با پیانوی استاد هماهنگی و هم‌خوانی داشت. در واقع از همین دوران به بعد است که ساز صارمی دارای صدا و شخصیت مستقلی می‌شود و همگان از صدای دلنشین ساز او لذت فراوان می‌برند. بعد از طی این دوران، صارمی با استاد نورعلی‌خان برومند آشنا می‌شود و به‌مدت چهار سال از وی بهره می‌برد. صارمی چهارمضراب‌های مرحوم حبیب سماعی را از برومند می‌آموزد.

صارمی سابقه‌ی همکاری با ارکستر ابراهیم منصوری، برنامه‌های کارگران و همچنین برنامه‌ی ارزشمند و جاودانه‌ی «گلها» را دارد. وی همچنین با هنرمندان بزرگی چون حبیب‌الله بدیعی، امیرناصر افتتاح، جهانگیر ملک، احمد عبادی، منصور نریمان، جلیل شهناز، فرهنگ شریف، محمدرضا شجریان و ... همکاری داشته است.

صارمی بدون شک در بداهه‌نوازی استادی مسلم و یگانه و در سنتورنوازی دارای سبکی شبیه به مرحوم رضا ورزنده بود. مضراب‌های‌اش قوی و قدرت دو دست راست و چپ‌اش یکسان بود. مضراب‌های جفت صارمی از صلابت و محکمی خاصی بهره می‌برد. ریزهای پر و مخملی او را از ساز کمتر نوازنده‌ی سنتوری می‌توان شنید. استاد فرامرز پایور درباره‌ی منصور صارمی در جایی گفته‌اند: «هر که می‌خواهد از صدای خوب و دلنشین سنتور لذت ببرد، ساز منصور صارمی را گوش دهد.»

صارمی مردی وارسته بود و از لحاظ ویژگی‌های اخلاقی در مرتبه‌یی بالا قرار داشت. بدون غرور و تکبر موسیقی خود را به مردم ارائه می‌داد و با همه‌ی دوستان و شاگردان‌اش با خوش‌اخلاقی و تواضع برخورد می‌کرد. در زندگی شخصی هم ساده و بی‌آلایش بود. صارمی در جایی گفته است که من در مقابل اساتید موسیقی اصیل ایران، مانند قطره‌یی در برابر اقیانوس هستم. در واقع ساز صارمی مثل خود او آسمانی بود و دارای تمامی ظرایف و صفات و نکات زیبا.

در میان همه‌ی دستگاه‌ها و آوازهای موسیقی ایرانی، علاقه‌ی صارمی به دستگاه همایون بیشتر بود. از معروف‌ترین آثار او می‌توان به آلبوم «همایونمثنوی» به‌همراه آواز استاد محمدرضا شجریان اشاره کرد. او در این آلبوم حتی بدون همراهی تمبک، به‌خوبی توانسته با قطعات ضربی تمیز و جواب آوازهای بی‌نظیر و تأثیرگذار، شجریان را همراهی کند.

نسل امروز سنتورنوازان ما، باید امثال صارمی‌ها را از نظر اخلاقی و فنی الگوی خویش قرار دهند. منصور صارمی در آبان‌ماه ۱۳۷۸، بر اثر بیماری سرطان در تهران درگذشت. روحش شاد و یادش گرامی باد.

سـازی توانمنـد در اجرا و تکنیـک/ سینا جهان‌آبادی

صراحی نام سازی است که شهریورماه ۱۳۸۷، توسط استاد محمدرضا شجریان طراحی و ساخته شده است. این ساز آرشه‌ای است و از لحاظ شکل ظاهر، دسته‌ی آن مانند ویلن طراحی شده؛ ولی فرم صفحه و کاسه‌ی آن حالت خاصی دارد و در زیر خرک، حالت گلدانی‌شکل است که روی آن را می‌توان با پوست و گاه با پوست و چوب طراحی کرد. ویژگی بزرگ این ساز، تغییر رنگ آن با تعویض پوست گلدانی‌شکل است که در مدت کمتر از دو دقیقه امکان‌پذیر است که در هیچ سازی این تغییر رنگ دیده نمی‌شود. هنگامی‌که پوست زیر خرک است، سونوریته و رنگ ساز برای تک‌نوازی مناسب بوده و صدای آن به سازهای محلی موسیقی خراسان نزدیک می‌شود و ساز لهجه‌ی موسیقی مناطق را به خود می‌گیرد و وقتی‌که چوب روی پوست اضافه می‌شود، ساز بیشتر حالت آنسامبل به خود گرفته و رنگ‌آمیزی ارکستر را تنوع می‌بخشد.

خودِ استاد نظرشان این است که این ساز در ارکسترهای زهی مانند ارکستر مجلسی هم می‌تواند به‌کار گرفته شود. صراحی از جهت صدادهی با سازی مثل کمانچه خیلی متفاوت است. نوع دسته‌ی این ساز مانند ویلن‌آلتو است؛ اما دسته‌ی ساز کمانچه گرد است. از نظر ظاهری هم صراحی کاسه‌ی بزرگ‌تری نسبت به کمانچه دارد و نوع خرک و سیم‌گیر آن هم مانند ویلن طراحی شده است. این ساز قرار است با طراحی استاد شجریان در انواع سوپرانو، آلتو، باس و کنترباس ساخته شود. همچنین می‌تواند در ارکسترهای ایرانی و یا به‌طور مستقل (مانند ارکستر مجلسی که فقط از سازهای زهی استفاده می‌شود) به‌کار رود. ارکستری که فقط از چهار نوع اندازه‌ی مختلف صراحی با تعدادی مناسب و استاندارد شکل گیرد.

صراحی ثمره‌ی تحقیقات و تلاش‌های استاد مسلم موسیقی ایران است که به گفته‌ی خود ایشان به‌علت کمبود صدای بم در سازهای آرشه‌ای طراحی و ساخته شده است. در کنسرت مهرماه ۱۳۸۷ استاد شجریان با گروه «شهناز»، من این افتخار را داشتم که برای اولین بار این ساز را به‌روی صحنه برده و به نوازندگی این ساز بپردازم و قابلیت‌های آن را نشان دهم. این ساز با توجه به آلتو بودن‌اش، صدای گرمی داشت؛ به‌خصوص در زمان جواب آواز از جذابیتی خاص برخوردار بود.

با صدایـی نه زیــر و نه بــم/ مهرداد ناصحی

روز اولی که استاد شجریان ساز صراحی را تکمیل کرده بودند و من آن را دیدم و با آن شروع به نواختن کردم، طوری شد که انگار دیگر نمی‌توانم به‌راحتی این ساز را از خود جدا کنم. از یک طرف آشنایی با یک ساز جدید ایرانی هم‌خانواده با کمانچه که ساز تخصصی من بوده و همین‌طور قیچک که تجربه‌ی نواختن آن را داشته‌ام، برایم ایجاد انگیزه می‌کرد و از سوی دیگر رنگ صدا و گستره‌ی متعادل صوتی این ساز که نه چندان زیر و نه چندان بم است، باعث می‌شد که بتوان به‌راحتی با این ساز ارتباط برقرار کرد و مدت‌های طولانی بدون خسته شدن آن را نواخت و این برعکس انتظار یک نوازنده در مواجهه با یک ساز جدید است؛ چرا که معمولاً آشنایی اولیه با یک ساز جدید و نحوه‌ی مناسب استخراج صدا از آن، خود به زمان نیاز دارد. نواختن صراحی برای اولین بار در گروه، برای من یک افتخار محسوب می‌شد.

رنگ صوتی جدید صراحی قطعاً در طول زمان با پخته شدن تکنیک‌های نوازندگی آن و همچنین آشنایی آهنگسازان با قابلیت‌های این ساز می‌تواند با گسترده کردن امکانات صوتی و تکنیکی آن، به موسیقی ایرانی در این حوزه کمک کرده و اصواتی بکر و بدیع را ایجاد کند. در دونوازی‌هایی که با قیچک‌باس طی کنسرت‌های اخیر با گروه «شهناز» داشتم، صراحی با توجه به کنتراستی که به‌نسبت صدای قیچک‌آلتو با قیچک‌باس دارد، تنوع بیشتری را ایجاد می‌کرد که به‌نظر می‌رسد برای شنوندگان از جذابیتی خاص برخوردار بوده است.

نکاتی چند که در ساختمان صراحی وجود دارد، این ساز را از ویژگی‌های خاص برخوردار می‌کند که از آن جمله می‌توانم به اریب بودن دسته‌ی آن اشاره کنم که به‌نوعی شبیه دسته‌ی ویلن‌سل است و به بدن تکیه می‌کند، همین‌طور تخت بودن پشت دسته که این موارد حرکت در پوزیسیون‌های بالاتر را برای نوازنده آسان‌تر می‌کند. در کنار این موارد، امکان تعویض آسان کاسه‌ی گلدانی‌شکل به نوازنده این اجازه را می‌دهد تا با انتخاب گلدان‌هایی که بر آن پوست‌های متفاوتی کشیده شده، رنگ‌های صوتی متنوعی متناسب با فضای موردنیازش را در اختیار داشته باشد. این گستردگی از صداهایی نزدیک به صدای شفاف ویلن‌آلتو تا صدای سازهایی چون کمانچه و یا حتی قیچک‌آلتو را دربرمی‌گیرد.

منبع: هفته‌نامه‌ی «شهروند امروز»، شماره‌ی ۷۰، یکشنبه ۱۲ آبان ۱۳۸۷، صفحه‌ی ۱۰۷

تایپ و ویرایش مجدد: وبلاگ همایون شجریان

دومین ویژه‌نامه‌ی وب‌سایت «شجریانی‌ها»، صبح امروز دوم آبان‌ماه، به‌مناسبت کنسرت اخیر استاد محمدرضا شجریان منتشر شد.

این ویژه‌نامه پس از پرونده‌ی زادروز استاد شجریان که مهرماه منتشر شده بود، دومین ویژه‌نامه‌ی مجازی علاقه‌مندان استاد است. در این ویژه‌نامه، هفت مقاله از نویسندگان سایت و همکاران مهمان گرد آمده و همچنین گفتارهایی از شجریان و درخشانی نیز به‌چشم می‌خورد. دائرةالمعارف کوچک شجریان با عنوان «تصورات و حقایق»، مطلبی‌ست که امیر نوربخش، نویسنده‌ی خوش‌قلم وبلاگستان موسیقی برای این پرونده نگاشته است. دو مقاله با عنوان‌های «بنال هان کزین پرده کار ما به نواست» و «مفلسانیم و هوای می و مطرب داریم» توسط علی میرزایی، عضو فعال سایت آماده شده است. همچنین دو نویسنده‌ی مهمان این پرونده، جواد اسدی و زینب عطارزاده به ترتیب با مقالات «کنسرت شجریان و شناخت زمانه» و «حسنت به اتفاق ملاحت جهان گرفت» به همکاری شجریانی‌ها آمده‌اند. «در سایه‌ی ضعف فنی کنسرت‌های موسیقی» نوشته‌ی محمدعلی محمودیار (مدیر شجریانی‌ها) و «لبخنـد را فراموش کن!» از سهند سلطاندوست، دیگر مطالب این شماره را تشکیل می‌دهد.

محمدعلی محمودیار، مدیر و مؤسس شجریانی‌ها در سرمقاله‌ی این شماره با عنوان «اینک پایان نیم‌فصل» آورده است: «دومین تجربه‌ی انتشار اینترنتی ویژه‌نامه را از سوی این سایت در حالی پشت سر می‌گذاریم که اکنون بیش از شش ماه از فعالیت رسمی‌مان گذاشته است. در طول این زمان کوتاه (که البته برای ما کوتاه نبوده) تجربه‌های مختلفی کسب شده تا برای بهتر شدن، از آنها بهره بگیریم... اکنون به‌مانند تیم فوتبالی هستیم که نیم‌فصلی را پشت سر گذاشته و با امید به یاری شما همراهان در برنامه‌های بعدی، امیدوارانه به آینده‌یی بهتر چشم دوخته‌ایم.»

این احتمال وجود دارد که از این پس، هر چند ماه یک‌بار شاهد انتشار چنین ویژه‌نامه‌هایی از سوی «شجریانی‌ها» باشیم. برای مطالعه‌ی سرمقاله و فهرست مطالب می‌توانید به اینجا بروید...