این سومین مرتبه است که اشعار کنسرت «شجریان‌ها» پیش از کنسرت یا در حین برگزاری آن، از طریق وبلاگ غیررسمی همایون شجریان منتشر می‌شود. خوش‌بختانه این حرکت با استقبال علاقه‌مندان مواجه شده و دیگر دارد به یکی از سنت‌های این وبلاگ تبدیل می‌شود. امشب ۳۰ مرداد ۸۷، یعنی یک روز پیش از آغاز کنسرت همایون شجریان و گروه «دستان» اشعار احتمالی این اجرا را آماده کرده‌ایم تا عزیزانی که قصد شرکت در نخستین کنسرت مستقل همایون در ایران را دارند، دستِ پر در تالار بزرگ کشور حاضر شوند. شاید این چند برگ، نشانه‌ای باشد تا در شب‌های کنسرت به کمک آن، یاران صمیمی نادیده‌ی خود را باز شناسیم...

این بار نسبت به دفعات قبل، تهیه و تدوین فایل اشعار، کمی دشوارتر بود. تا آنجا که ناچار شدیم در مواردی تنها با توجه به‌نام قطعه و شاعر آن، شعر مورد نظر را حدس بزنیم! در این بین دسترسی به شعر تصنیف «عاشقانه» اثر حمید متبسم ممکن نبود. همچنین غزل «دلشده» از عراقی را هم آنقدری مطمئن نبودیم تا در فایل بگنجانیم. صرف‌نظر از این دو مورد امیدواریم بقیه‌ی اشعار، همان‌هایی باشد که در این فایل آمده است.

اشعار در قالب یک فایل PDF و در سه صفحه آماده شده است. این بار تصمیم گرفتیم، تعداد صفحات کمتر شود تا آوردن‌شان به کنسرت هم آسان‌تر باشد. حجم این فایل بسیار کم و در حدود ۱۴۵ کیلوبایت می‌باشد. مطابق معمول، متن کامل اشعار گردآوری شده ؛ در حالی‌که تمامی این ابیات در کنسرت اجرا نخواهد شد. در ضمن ممکن است ترتیب خواندن ابیات نیز دستخوش تغییر شود.

جا دارد در اینجا از همکار گرامی‌ام، جناب آقای محمدعلی محمودیار که در آماده‌سازی این فایل از نظرات ارزشمندشان استفاده کردم، جناب آقای ایاز رزمجویی که لطف کرده و شعر تصنیف «وطن» سیاوش کسرایی را برایم فرستادند و نیز خانم «فرحناز»، خواننده‌ی عزیز وبلاگ که چندماه پیش، زحمت شعر تصنیف «قیژک کولی» را کشیده بودند، صمیمانه سپاسگزاری کنم.

تــوجــه: برای مشاهده‌ی فایل PDF به نرم‌افزار Adobe Reader نیازمندید. اما اگر این برنامه را در اختیار ندارید و یا به‌طور کلی با فایل‌های PDF آشنایی ندارید، پیشنهاد ما این است که نرم‌افزار کم‌حجم و کارای Foxit Reader را دانلود و نصب کنید.

| دانــلــود |

منــابــع:

۱. دیوان غزلیات سعدی بر اساس چاپ‌های شادروانان «محمدعلی فروغی» و «حبیب یغمایی»، نشر «فکر روز»، به اهتمام کاظم برگ‌نیسی

۲. دیوان غزلیات عطار، نشر «بوستان توحید»

۳. نرم‌افزار دیوان حافظ شیرازی، شرکت نرم‌افزاری «وزش»، علی حدیدیان

۴. وب‌سایت‌ها: www.recent.ir | www.rira.ir | www.avayeazad.com

پی‌نوشت ۱: اين فایل به‌صورت همزمان از طریق وب‌سايت شجريانی‌ها (علاقه‌مندان استاد شجريان) نیز منتشر شده است.

پی‌نوشت ۲: ساعتی پس از پایان شب اول کنسرت، دوست و همکار عزیزم، جناب آقای علی میرزایی شعر تصنیف «عاشقانه» اثر حمید متبسم را برایم فرستادند که در زیر می‌خوانید:

     در تارهای عشق تو پیچیده‌ام عزیز / بر بند سخت زلف تو تابیده‌ام عزیز
     از آفتاب مهر تو روییده‌ام ز خاک /  در سایه‌سار سرو تو آسوده‌ام عزیز
     چون برگ زرد به‌روی زمین سبز / چون برگ زرد، جانانه در دام تو افتاده‌ام عزیز

ضمناً در صحبتی که با آقای میرزایی داشتم، متوجه شدم که گویا ساز و آواز «بوی عشق» هم از برنامه حذف شده و به‌جای آن شعر دیگری از سعدی خوانده شده است با این مطلع: «خرامان از درم باز آ کت از جان آرزومندم / به دیدار تو خوشنودم به گفتار تو خرسندم». متن کامل این غزل را می‌توانید در اینجا یا اینجا بخوانید. به‌گفته‌ی ایشان، این ساز و آواز تنها قطعه‌ای بوده که در بروشور کنسرت، اسم نداشته است!

پی‌نوشت ۳: شعر ساز و آواز «دلشده» اثر فخرالدین عراقی را هم می‌توانید در این صفحه از کتابخانه‌ی اینترنتی «ری‌را» بخوانید.

بی‌تردید دانستن اشعاری که قرار است در یک کنسرت موسیقی توسط خواننده اجرا شود و به‌همراه داشتن آن اشعار، می‌تواند نقش به‌سزایی در التذاذ هر چه بیشتر علاقه‌مندان ایفا نماید.

اگر خاطرتان باشد پارسال پیش از برگزاری کنسرت استاد شجریان و گروه «آوا» بود که اشعار احتمالی کنسرت را آماده کردم و در اختیار کاربران وبلاگ گذاشتم. امسال اما با توجه به اینکه این نخستین اجرای گروه بود و اخبار چندانی پیرامون اسامی قطعات و اشعار آنها اعلام نشده بود، کارم کمی سخت‌تر شد. پس از گذشت دو شب از کنسرت و در حالی‌که هنوز ۵ شب دیگر باقی‌ست، سرانجام تمامی اشعار اجراشده را آماده کرده‌ام که می‌توانید در این پست دانلود نمایید. باز هم می‌گویم شاید این چند برگ نشانه‌ای باشد تا در شب‌های کنسرت به کمک آن، یاران صمیمی نادیده‌ی خود را باز شناسیم...

چند نکته:

١ | حجم این فایل PDF بر خلاف سال پیش، بسیار اندک و در حدود ١۵٠ کیلوبایت است که در زمانی کمتر از یک دقیقه و حتی با کمترین سرعت اتصال نیز دانلود می‌شود.

٢ | اشعار به‌ترتیبی که در کنسرت اجرا شده‌، آمده است. فایل مجموعاً شامل ١٠ صفحه است که ۵ صفحه‌ی اول آن مربوط به بخش نخست کنسرت (رندان مست) و ۵ صفحه‌ی دوم مربوط به بخش دوم  (مرغ خوشخوان) است.

٣ | توجه کنید که در این فایل متن کامل اشعار گردآوری شده ؛ در حالی‌که تمامی این ابیات در کنسرت اجرا نخواهد شد. در ضمن ممکن است ترتیب خواندن ابیات نیز دستخوش تغییر شود.

٤ | اشعار کنسرت از حافظ، سعدی، مولانا و ملک‌الشعرای بهار است. از حافظ ۷ غزل، از سعدی و مولوی ٢ غزل و یک قطعه هم از بهار در فایل گنجانده شده است.

۵ | برای مشاهده‌ی فایل PDF به نرم‌افزار Adobe Reader نیازمندید. اما اگر این برنامه را در اختیار ندارید و یا به‌طور کلی با فایل‌های PDF آشنایی ندارید، پیشنهاد من این است که نرم‌افزار کم‌حجم و کارای Foxit Reader را دانلود و نصب کنید.

۶ | با توجه به محدودیت دردسرآفرین پهنای باند، فایل را در سه فضای مختلف آپلود کرده‌ام تا مشکلی پیش نیاید. اگر یکی از لینک‌ها از کار افتاده بود، لینک‌های کمکی دیگر را امتحان کنید. در ضمن با توجه به آمار بازدید بسیار بالای این چند وقت اخیر که موجب افتخار حقیر است، دسترسی به برخی فایل‌های قدیمی وبلاگ ناممکن شده که در تلاش برای رفع این مشکل هستم.

| دانــلــود |

دریافت فایل صوتی | حجم فایل: ۳.۱۳ مگابایت | مدت زمان: ۱۳:۴۱ | کیفیت: 32kbps
در این فایل گوشه‌هایی از کنسرت همایون شجریان و گروه دستان گنجانده شده است.

شنبه‌شب، ۱۶ فوریه‌ی ۲۰۰۸، همایون شجریان به‌همراه گروه دستان و در ادامه‌ی تور کنسرت‌های اروپا، اجرایی در آمستردام، در تأتر تروپن داشت که خالی از بحث نبود.
این کنسرت در دو بخش «دشتی» و «اصفهان» اجرا شد. برنامه بر خلاف بیشتر برنامه‌های ایرانی، بدون هیچ‌گونه اعلام و صحبت (به‌ویژه برای غیر فارسی‌زبانان) آغاز شد و این برای همه جای پرسش و شگفتی داشت.

بخش نخست برنامه، در «دشتی»، از کارهای حمید متبسم و آوازهایی با تنظیم همایون تشکیل می‌شد. کنسرت با اجرای ترانه‌ی «عاشقانه» از متبسم آغاز شد. کاری آشنا که پیش از این بارها از گروه «مضراب کوچک» شنیده شده بود؛ البته با اجرایی کاملاً مغایر!
برخی از حاضرین که این ترانه را شنیده بودند به گوش‌شان آشنا بود اما دچار تعجب شده بودند؛ چرا که تنظیم آن بسیار متفاوت بود. البته تنظیم آن برای گروهی به کاملی ِ دستان بسیار زیباتر، جذاب‌تر و رساتر شده بود اما تفاوت اجرایی آن کاملاً مشهود بود. این بار، همایون با سبک آوازی «شجریانی» آن را خواند که به دور از سبک «متبسم» است. اما صدای دلپذیر همایون از زیبایی آن نکاست و تنها از سبک آن دور شد. هرچند که این قطعه تا آخر نیز اجرا نشد و اوج آن که بخش زیبای کلامی آن است، خوانده نشد.

در بخش «ساز و آواز» بده و بستان سازهای آوایی کوتاه، جذاب و زیبا بود؛ همچنان که در موسیقی اصیل ایرانی شنیده‌ایم. این بده و بستان‌ها که بین یک ساز و آواز است، در اینجا همچنان ادامه می‌یافت به سازهای دیگر و مثلاً جایی که تار و بربت به هم پاسخ می‌دادند و کمانچه در زیر این پرسش و پاسخ شنیده می‌شد، زیبا بود. معمولاً «دشتی»هایی که حمید متبسم تنظیم و اجرا می‌کند بوی خراسان را به سالن کنسرت می‌آورد و در این بخش هم همین‌طور در جریان بود. با توجه به کارهای اخیر او که از حال‌وهوای سنتی و «یک خطی» دور شده، این رنگ‌وبوی خراسانی حالی دیگر به کارهای دشتی آن شب بخشیده بود.
آواز در اینجا اما، با توجه به تفاوت رنگ صدای همایون با صدای پدر (محمدرضا شجریان) و با شنیدن رد پای سبک «شجریانی» همچنان حال مغایری داشت؛ هر چند که به‌نظر عوام همیشه او در قالب پدرش می‌خواند، در این اجرا همایون بیش از اوقات دیگر و به‌ویژه وقتی با پدر هم‌آوایی می‌کند، به‌سبک خودش نزدیک بود و رنگ «شجریانی» آن کمتر بود؛ البته تنها در بخش دشتی.

جای بسی امید که این روزها همه می‌کوشند صدا و کارشان رونوشتی از کار شجریان باشد و واژه‌ی «سبک» برایشان محلی از اعراب ندارد، اما همایون که از ده سالگی تحت آموزش مستقیم پدر بوده، خوشبختانه نشان داد که می‌تواند خودش باشد. همایون در اجرای آواز به‌دور از کپی‌کاری‌های متداول روز، اگر بخواهد می‌تواند نوعی دیگر بدرخشد و با گوشی کارشناسانه درمی‌یابیم که رنگ صدایش بسیار خوش‌طنین و دلنشین است و نوع صدادهی حنجره‌اش بسیار لطیف و تأثیرگذار. به‌شرطی که با حس خودش بخواند و خودش باشد. این نکته در آوازهای آن شب، در بسیاری جاها به‌ویژه در «دشتی» کاملاً محسوس بود.

در جواب آوازها ظرافت زیادی به‌کار می‌رفت، هر چند که جواب آواز تار با آواز هماهنگ نبود؛ یعنی منطبق با سبک اجرای آواز نبود، اما همکاری سازها و انتقال جواب آواز از سازی به ساز دیگر، همچنین زمینه‌ای بودن ساز سوم، از مهارت ویژه‌ای برخوردار بود. به‌ویژه جایی که کمانچه صدای زمینه‌ای بود برای پرسش و پاسخ تار و بربت، کمانچه صدایی صحرایی و رمیده داشت.

ترانه‌ی «قیژک کولی» ساخته‌ی متبسم، در وزنی سنگین، زیبا و نه‌چندان ساده اجرا شد. انتخاب شعر و هماهنگی کلام با زاویه‌های آوایی تصنیف، نشان‌گر توانایی آهنگساز و چیرگی خواننده بر موسیقی و شعر بود.

قطعه‌ی «مستانه» که بدون آواز اجرا می‌شد، در وزنی حماسی ساخته شده و جایی که تنها صدای تار شنیده می‌شد، سبک ویژه‌ی آهنگسازی و اجرای متبسم بسیار پررنگ بود.
دونوازی سازهای کوبه‌ای که در ابتدا جذاب بود، به‌دلیل کش آمدن و یک‌نواختی از گوش‌نوازی به‌در شد و شنونده را از حال‌وهوای خاص شنیداری بیرون کشید.

باز به ساز و آواز می‌رسیم که در اینجا جواب آوازها با تار است و باز دچار همان ناهماهنگی که همایون منطبق بر سنت می‌خواند و تار منطبق با سبک «متبسم». اما باز که به بده و بستان‌های سازها می‌رسیم، همان مهارت و ظرافت شنیده می‌شود.

ورود این بخش به آخرین قطعه که تصنیفی بسیار قوی از متبسم است به‌وسیله‌ی سازهای کوبه‌ای صورت می‌گیرد که به‌خوبی از پس آن بر می‌آیند. تصنیف «زهی عشق» کاری منحصربه‌فرد است که بسیار جای مانور دارد؛ اما با انتظاری که از همایون می‌رود، به گوش کارشناسانه، خالی از هر مانوری به پایان رسید و می‌توانست بهتر از این اجرا شود.

بخش دوم کنسرت به آثار سعید فرجپوری در مایه‌ی اصفهان اختصاص داشت که در میانه، سفری نیز به ابوعطا می‌کرد و باز به فضای اصفهان برمی‌گشت. آغاز آن با آواز اصفهان بود که دو چندان لطیف‌تر و قوی‌تر از آواز دشتی بود. دلیل آن هم این بود که کارهای فرجپوری بیشتر با سبک سنتی انطباق دارند و تسلط همایون نیز در این مقوله بیشتر است؛ اما متأسفانه در این حوالی است که او از خودش دور می‌شود و بیشتر به صدای پدر نزدیک می‌شود و تنها وقتی که بم می‌خواند ما باز صدای خودش را می‌شنویم.

در این بخش به‌جز سازهای کوبه‌ای از لحاظ صدادهی، شنونده به‌لحاظ ملودی و وزن به یاد کارهای «کارگاه چاووش» می‌افتد. حتی تار متبسم نیز در این بخش، از سبک خودش دور شده و کاملاً در قالب سنتی نواخته می‌شود. البته در بخش اصفهان صدای تار نیز بیشتر شنیده می‌شود.

بهنام سامانی مانند همیشه با دف مهارت خودش را نشان داده و با کنترل صدای دف به چیرگی او بیش از پیش اطمینان پیدا می‌کنیم.

جایی که فضا رنگ ابوعطا می‌گیرد، آواز بسیار زیبا می‌شود؛ اما نه بی‌نظیر که بسیار به صدای استاد شبیه می‌شود و تنها در القای حس است که می‌توان به تفاوت همایون با پدر پی برد. تأثیرگذاری او بیش از پدر است، زمانی‌که او در جوانی ابوعطا می‌خواند.

تصنیف «اسرار عشق» علاوه بر اجرای خوب، از ملودی و وزنی غنی برخوردار است. البته در همه‌ی ضربی‌های این بخش، رد پای موسیقی کردستان پیداست و معمولاً از فرجپوری کمتر، از این دست تأثیرات در کارهایش می‌شنویم و این نکته‌ی مثبت کار اوست.

بازگشت به اصفهان، با کمانچه بسیار نرم و سحرانه صورت می‌گیرد؛ و در انتها تصنیف «وطن» با شعری از سیاوش کسرایی اجرا می‌شود که با نوازندگی و خوانندگی بسیار خوب همه‌ی گروه، رایحه‌ی شاهنامه در فضای سالن می‌پیچد و همه‌ی حاضران را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

برای ترانه‌ی درخواستی نیز «مرغ سحر» اجرا شد که دور از انتظار بود؛ اما ظاهراً رضایت عامه‌ی تماشاچیان جلب شد.

اما نسبت به کل کنسرت، واکنش تماشاچیان بسیار متناقض بود. برخی بسیار مشعوف بودند و برخی سرخورده! مشعوف از اینکه پسر جای پدر را گرفته است و شور و هیجان اجرا بسیار بود؛ و سرخورده از اینکه پسر هم که شد کپی برابر اصل پدر و یا در اجراها تعداد تصنیف‌ها زیاد بود و اجرای آواز کم و...
درست نیست که همایون کپی پدر شود و یا هر خواننده‌ی دیگری کپی استادی دیگر. هر هنرمندی باید خودش باشد و سبک خودش را داشته باشد. همانطور که محمدرضا شجریان هم در سبک خودش می‌خواند و نه کپی طاهرزاده؛ اگر چه تحت تأثیر سبک اوست اما مانند او نمی‌خواند و در تاریخ موسیقی آوازی ایران به‌نام «صاحب‌سبک» ثبت شده است. امیدواریم که همایون شجریان هم به‌مرور سبک خودش را به‌دست آورده و او نیز در تاریخ، نامی این‌چنینی برای آیندگان به‌جای بگذارد. دیر نباشد آن روز!

منبع: رادیو زمانه/ آهنگ زمانه [رجوع به منبع...]

در همین زمینه بخوانید:

گزارش‌هایی از اجراهای مختلف همایون شجریان و گروه دستان در اروپا - سایت هنر موسیقی

گویا نگاه به «همایون شجریان» بدون نام و سایه‌ی پررنگ «محمدرضا شجریان» کاری دشوار است. نزدیکی و شباهت زیاد صدای همایون به صدای پدر (عامل وراثت و اکتساب) و شروع کار حرفه‌ای در کنار او، بخشی از دلایل این دشواری است. دلایل دیگر را می‌توان در میان مردم یافت، که هر جا و همیشه، پسرها را جانشین پدرها دانسته‌اند.
در این مقاله، با کنار گذاشتن آلبوم «آهنگ وفا» و چند کنسرت که همایون با پدر داشته، سعی شده به‌طور مستقل، از چند منظر، مروری بر آلبوم‌های وی صورت گیرد. از او تا کنون ۵ آلبوم منتشر شده: «نسیم وصل» با آهنگسازی «محمدجواد ضرابیان» (۱۳۸۲)، «ناشکیبا» اثر «اردشیر کامکار» (۱۳۸۳)، «شوق دوست» ساخته‌ی ضرابیان (۱۳۸۳)، «نقش خیال» به آهنگسازی «علی قمصری» (۱۳۸۴) و «با ستاره‌ها» باز هم از آثار ضرابیان (۱۳۸۵).
در ابتدا اشاره به دو نکته شاید مفید باشد: یکی آن‌که تصور کنیم سی‌دی‌های منتشرشده حاصل تفاهم و توافق هنری همایون با آهنگسازان بوده و دیگر این‌که فراموش نکنیم چنین آثاری همواره به‌نام خواننده‌اش شناخته می‌شوند.

شیوش صدا

شاید اولین شاخص هر خواننده شیوش یا رنگ صوتی صدای وی باشد. شیوش صدای همایون، بنا به دلایل ژنتیکی و نیز تعالیم مستمر و مستقیم محمدرضا شجریان، بسیار نزدیک به صدای پدر است. هر چند از توصیه‌های محمدرضا شجریان به شاگردان خود برای پیشرفت، تقلید از صدای خوانندگان دیگر است؛ اما به‌نظر می‌رسد که صدای همایون ذاتاً شبیه پدر بوده و او تلاشی برای تغییر صدای خود و نزدیکی آن به صدای پدر نکرده باشد. کاری که این روزها در بیشتر موسیقی‌ها اعم از پاپ و سنتی و راک زیاد دیده می‌شود. خوانندگان با این تقلیدها می‌خواهند یادآور شیوش صدای دیگران باشند و تقلید را، نه وسیله‌ی آموزش، بلکه هدف قرار داده‌اند.

آواز متریک و غیرمتریک

از دویست و هشتاد دقیقه آثار ارائه شده تقریباً دویست دقیقه‌ی آن (یعنی بیشتر از هفتاد درصد) به قطعات متریک اختصاص یافته که این می‌تواند نشان‌دهنده‌ی میل بیشتر خواننده به تصنیف باشد. به‌نظر می‌رسد سن خواننده و شاید این که تمبک هم می‌نوازد، علاقه‌ی مردم به تصنیف و ماندگاری آن در اذهان و رواج موسیقی پاپ موجب اجرای قطعات متریک شده باشد. چه بسا تصانبف و قطعات متریک باعث جذب سریع‌تر و بیشتر مخاطبان عام در ابتدای راه نیز می‌شود. در اینجا سؤالی که مطرج می‌شود این است که ارائه‌ی دو آلبوم نسیم وصل و با ستاره‌ها به‌شکل موجود یعنی اجرای هشت تصنیف پشت سر هم با یک ارکستر، یک خواننده و تمپوی تقریباً یکنواخت و کند چه تأثیری بر ذهن شنونده می‌گذارد؟ و هدف از چنین طرحی چه بوده؟
همایون شجریان در قسمت دوم چهار آلبوم خود، یعنی نسیم وصل، ناشکیبا، شوق دوست و نقش خیال به اجرای آواز در دستگاه‌های همایون، شور، سه‌گاه و نوا پرداخته است. گذشته از جواب آوازها توسط ساز، به‌نظر می‌رسد که خواننده بیشتر از حد معمول به اجرای تحریر می‌پردازد و باعث شده تا این آوازها قدیمی‌تر از موسیقی زمان خود به‌نظر آیند. آواز «زهر شیرین» روی قطعه‌ی متریک «هامون» در آلبوم ناشکیبا نمونه‌ی آوازی‌است که شاید باز تسلط و اشتیاق بیشتر خواننده را به قطعات ضربی نشان می‌دهد. اوج و فرود مناسب و نبود تحریرهایی که پیش‌تر از آن گفتیم، باعث برقراری ارتباطی حوب بین موسیقی و شنونده می‌شود؛ به‌ویژه این که زمان نه چندان زیاد این آواز باعث می‌شود تا ریتم ثابت قطعه، خسته‌کننده نباشد و شنونده را با خود پیش ببرد.

تأثیرگذاری خواننده بر موسیقی و به‌عکس

خیلی وقت‌ها شاهد اجرای یک قطعه توسط خوانندگان مختلف در زمان‌های مختلف بوده‌ایم؛ مانند تصنیف‌هایی که شجریان از «بنان» خوانده یا ترانه‌هایی که از آثار «تجویدی»، «خالدی» یا «خرم» توسط خوانندگان مختلف (مرد و زن) اجرا شده است. با گوش دادن به این آثار، به تأثیر مستقیم خواننده بر قطعه پی می‌بریم؛ چرا که حال و هوای متفاوتی که در هر یک از این اجراها ایجاد می‌شود نشان از تأثیر ذوق و سلیقه‌‌ی خواننده بر موسیقی دارد.
شباهت سه آلبوم نسیم وصل، شوق دوست و با ستاره‌ها با یکدیگر و حتی شباهت آنها با ساخته‌های دیگر ضرابیان (مثلاً به‌خوانندگی علیرضا افتخاری) این ذهنیت را به‌وجود می‌آورد که موسیقی و آهنگساز بر خواننده بیشتر اثر گذاشته‌اند تا خواننده بر موسیقی. از سوی دیگر شباهت آلبوم ناشکیبا با آثار گروه «کامکارها» با خوانندگانی مثل «شهرام ناظری» و باز از نظر نگارنده، عدم درهم‌تنیدگی آواز و موسیقی در آلبوم نقش خیال (آلبومی که شاید به‌علت تفکرات خاص آهنگسار و نوع سازبندی آن با آثار دیگر همایون تفاوت دارد و نوعی سردرگمی محتوایی برای شنونده به‌وجود آورده) بازگوکننده‌ی این است که جایی که موسیقی نتوانسته بر خواننده تأثیرگذار باشد، خواننده هم ارتباط خود را با موسیقی از دست داده است.

انتخاب اشعار و تلفیق شعر و موسیقی

در آلبوم‌های همایون، شعر کهن و شعر معاصر هر دو شنیده می‌شود. به‌غیر از آواز «زهر شیرین» و آواز «مثنوی مخالف» (دریای دل) در آلبوم شوق دوست (که به ترتیب با شعر «فریدون مشیری» و «رهی معیری» است)، باقی آوازها در قطعات غیرمتریک از اشعار «سعدی» انتخاب شده که به قدیمی‌تر جلوه کردن آوازهای همایون کمک کرده است.
تصنیف «هوای گریه» با شعر «سیمین بهبهانی» با مضمونی عاشقانه در اولین آلبوم همایون خیلی زود بر سر زبان‌ها افتاد. اما به‌نظر می‌رسد که این ارتباط مثلاً در تصنیف «بخت سرکش» در آلبوم شوق دوست با شعر آشنایی از حافظ (ما را به‌رندی افسانه کردند / پیران جاهل شیخـــان گمراه) ایجاد نمی‌شود.

فرم و انسجام

سبک این پنج آلبوم را نمی‌توان صرفاً سنتی دانست. ترتیب قطعات در دو آلبوم شوق دوست و ناشکیبا به‌شکل اجرای پیش‌درآمد در ابتدا و در پی آن ساز و آواز، قطعات ضربی و تصنیف‌ها، اجرای گوشه‌هایی از دستگاه معرفی‌شده و در نهایت اوج، فرود و رنگ است. ترتیبی آشنا و قدیمی برای برنامه‌های موسیقی ایرانی که به آن سنتی می‌گویند. اما در سه آلبوم دیگر، از این ترتیب خبری نیست و قطعاتی که پشت سر هم آمده‌اند روند خاصی را دنبال نمی‌کنند که شاید این امر از انسجام کلی اثر کاسته باشد.
در پایان لازم به‌ذکر است که گذشت زمان و آثار بعدی همایون، همچنین اجرای برنامه‌های زنده و مستقل می‌تواند تجزیه و تحلیل عملکرد وی را بر پایه‌هایی استوارتر بنا سازد. بی‌شک دوستداران موسیقی، مشتاقانه در انتظارند بدانند همایون شجریان، با وجود فراهم بودن بستری مناسب و نادر، چه خواهد کرد؟

منبع: فرهنگ و آهنگ ۱۷ (مهر و آبان ۸۶)

نویسنده: بابک شفیعی‌زاده

وب‌سایت: www.culture-music.net

ساز و آوازسه‌گاه «شوق دوست»

(۱)

اگــر مـراد تـو ای دوسـت نامـرادی مـاست / مراد خویش دگرباره من نخواهم خواست

(درآمد سه‌گاه)

(۲)

عنایتی که تو را بـود اگر مبـدّل شد / خلل‌پذیر نباشد ارادتی که مراست

(درآمد دوم)

(۳)

میـان عیب و هنـر پیش دوستـان قدیـم / تفاوتی نکند چون نظر به عین رضاست

(زابل)

(۴)

مـــرا بــه هــر چــه کــنــی دل نخـــواهــی آزردن / که هر چه دوست پسندد به‌جای دوست رواست

(فرود به درآمد سه‌گاه)

(۵)

هـــزار دشـمـنـی افـتـد مـیــان بـدگــویــان / میان عاشق و معشوق دوستی برجاست

(مویه)

(۶)

جمال در نظر و شوق همچنان باقی‌ست / گـدا اگـر هـمـه عـالـم بـدو دهند گداست

(مخالف)

(۷)

مرا به‌عشق تو اندیشه از ملامت نیست / اگـر کنـنـد ملامـت نـه بــر مـن تنهــاست

(مخالف)

(۸)

غــلام قــامــت آن لـعبـت قـبـاپــوشـم / که از محبت رویش هزار جامه قباست

(مغلوب)

(۹)

بـــلا و زحــمـــت امـــروز بـــر دل درویــــش / از آن خوش است که امید رحمت فرداست

(فرود)

ساز و آواز مثنوی مخالف «دریای دل»

(۱)

همچو نی می‌نالم از سودای دل / آتـشـی در سیـنـه دارم جـای دل

(مثنوی مخالف)

(۲)

من که با هر داغ پیدا ساختم / سـوختـم از داغ نـاپیــدای دل

(مثنوی مخالف)

(۳)

همچو موجم یک نفس آرام نیست / بــس کـه طـوفـان‌زا بـود دریــای دل

(مثنوی مخالف)

(۴)

دل اگر از من گریزد، وای من / غم اگر از دل گریزد، وای دل

(مثنوی مخالف)

(۵)

مـــا ز رســوایـی بــلنــدآوازه‌ایـــم / ناموَر شد هر که شد رسوای دل

(مغلوب)

(۶)

گنج منعم، خرمن سیم و زر است / گـنـج عـاشـق، گـوهـر یـکـتـای دل

(فرود)

(۷)

در میان اشک نومیدی رهی / خنــدم از امیـدواری‌هـای دل

(اشاره به مویه و فرود)

ساز و آواز «نقش خیال»

(۱)

وَه که جدا نمی‌شود نقش تو از خیـال من / تا چه شود به عاقبت در طلب تو حال من

(درآمد نوا)

(۲)

نــالــه‌ی زیــر و زار مــن زارتــراسـت هــر زمــان / بس که به هجر می‌دهد عشق تو گوشمال من

(نوا)

(۳)

نــور ستــارگــان ستــد روی چـو آفـتـاب تــو / دست‌نمای خلق شد قامت چون هلال من

(نیشابورک)

(۴)

پرتو نور روی تو هر نفسی به هر کسی / مـی‌رسد و نـمی‌رسد نوبت اتصـال مـن

(نهفت)

(۵)

خاطر تو به‌خون من رغبت اگر چنین کند / هـم به‌مـراد دل رسد خاطر بدسگال من

(فرود نوا)

(۶)

دیده زبان حال من بر تو گشاد رحم کن / چون‌که اثـر نمی‌کند در تو زبان قـال من

(رَهاب، فرود به شور)

(۷)

بـرگــذری و ننگــری بــاز نگــر که بگــذرد / فقر من و غنای تو، جور تو و احتمال من

(جملاتی در نوا)

(۸)

چـرخ شنید نالـه‌ام گفت منال سعدیـا / که آه تو تیره می‌كند آینه‌ی جمال من

(رَهاب، فرود به شور)

آواز «گناه عشق»

(۱)

بیــا بیــا که مـرا بـا تـو ماجـرایــی هست / بگوی اگر گنهی رفت و گر خطایی هست

(بیداد)

(۲)

روا بـود کـه چنیـن بی‌حسـاب دل ببــری؟ / مکن که مظلمه‌ی خلق را جزایی هست

(بیات راجع، برگشت به بیداد)

(۳)

به‌کام دشمن و بیگانه رفت چندین روز / ز دوستان نشنیدم که آشنایی هست

(بیداد)

(۴)

کســی نمانــد که بـر درد من نبخشـایــد / کسی نگفت که بیرون ازاو دوایی هست

(فرود به همایون)

توضیح: در این مجال به معرفی ردیف‌ها و گوشه‌های آوازی اجرا شده در چهار اثر مستقل جناب همایون شجریان می‌پردازیم. هنرمند گرامی، آقای همایون شجریان در پاسخ به نامه‌ی نگارنده، محبت نموده و اسامی گوشه‌ها را در متن زیر مورد بازبینی و اصلاح قرار دادند ؛ و نگارنده وظیفه‌ی خود می‌داند که به‌خاطر حسن نظر و احترام ایشان به این وبلاگ و خوانندگان آن، مراتب تشکر و قدردانی خویش را ابراز نماید.

راقم پیشنهاد می‌نمایم که علاقه‌مندان پس از مطالعه‌ی متن زیر، بار دیگر و با دقتی فراتر به آوازهای این آوازخوان محترم گوش فرادهند تا به ظرافت‌ها، ریزه‌کاری‌ها و زیبایی‌های نهفته و آشکار آن، بیش از پیش وقوف پیدا نمایند. در مورد مباحث تخصصی و آشنایی با ردیف دستگاهی، مطالب مختصری در همین وبلاگ با عناوین «آواز»، «نگاهی به ردیف دستگاهی» و «تبدیل دوازده مقام به هفت دستگاه» آورده شده است. جا دارد که در اینجا از زحمات دوست شرافت‌مندم آقای سهند سلطاندوست (مدیر وبلاگ) نیز تشکر نمایم.

ساز و آواز همایون «نسیم سحر»

(۱)

مگـر نسیم سحر بوی زلف یار من است / کـه راحـت دل رنجــور بی‌قـرار من است

(درآمد همایون)

(۲)

به‌خواب در نرود چشم بخت من همه‌عمر / گرش به‌خواب ببینم که در کنار من است

(درآمد همایون)

(۳)

اگـر مـعـاینـه بــیــنــم کــه قــصـد جـان دارد / به‌جان مضایقه با دوستان نه کار من است

(چکاوک)

(۴)

حقیقت آنکه نه در خوردِ اوست جان عزیز / ولیــک در خـور امکــان و اقتـدار من است

(ادامه‌ی چکاوک)

(۵)

اگــر هــزار غـم است از جفـای او بـر دل / هنوز بنده‌ی اویم که غمگسار من است

(بیداد)

(۶)

درون خــلـوت مــا غــیـــر در نــمــی‌گــنــجــد / برو که هر که نه یار من است، بار من است

(بیات راجع)

(۷)

ستــمگـرا! دل سعــدی بسـوخت در طلـبـت / دلت نسوخت که مسکین امیدوار من است

(فرود به همایون)

(۸)

وگر مـراد تو این است بی‌مـرادی مـن / تفاوتـی نکند چون مـراد یار من است

(درآمد همایون)

ساز و آواز شور «ناشکیبا»

(۱)

ز حد بگذشت مشتاقی و صبر اندر غمت یارا / بـه‌وصـل خـود دوایـی کـن دل دیـوانــه‌ی مـا را

(درآمد خارا)

(۲)

عـلاج درد مشتاقـان طبیب عام نشناسد / مگر لیلی کند درمان غم مجنون شیدا را

(درآمد دوم شور)

(۳)

گرت پروای غمگینان نخواهد بود و مسکینان / نبــایستــی نمــود اول به مـا آن روی زیبــا را

(سلمک)

(۴)

چو بنمودی و بربودی ثبات از عقل و صبر از دل / ببــایــد چــاره‌ای کـردن کـنـون ایـن ناشکیبـا را

(قرَچه و رضوی)

(۵)

چنان مشتاقم ای دلبر به دیدارت که گر روزی / بـر آیـد از دلــم آهـی بـســوزد هفـت دریــا را

(حسینی، تحریر بسته‌نگار)

(۶)

مـراد مـا وصـال توسـت از دنیـا و از عقبی / وگرنه بی‌شما قدری نباشد دین و دنیا را

(فرود حسینی به سلمک [شور دوم])

(۷)

بیا تا یک‌زمان امروز خوش باشیم در خلوت / که در عالــم نمی‌داند کسـی احـوال فردا را

(سلمک فرود به شور)

 آواز «زهر شیرین»

این آواز به‌صورت «بداهه» و بر روی قطعه‌ی بی‌کلام «هامون» اثر آقای اردشیر کامکار و کلام مرحوم فریدون مشیری اجرا گردیده است:

(۱)

تو را من زهر شیرین خوانم ای عشق!

که نامی خوش‌تر از اینت ندانم

وگر هر لحظه رنگی تازه گیری

به‌غیر از زهر شیرینت نخوانم ای عشق!

(که نامی خوش‌تر از اینت ندانم)

(دشتی)

(۲)

به آسانی مرا از من ربودی

درون کوره‌ی غم آزمودی

دلت آخر به سرگردانی‌ام سوخت

نگاهم را به زیبایی گشودی

تو را من زهر شیرین خوانم ای عشق

که نامی خوش‌تر از اینت ندانم

(اوج و فرود به دشتی)

ساز و آواز دشتی «داغ دوستی» 

(۱)

تـا تـو به‌خاطـر منـی کـس نگـذشـت بر دلــم / مثل تو کیست در جهان، تا ز تو مهر بگسلم

(برگرفته از گیلکی)

(۲)

من چو به‌آخرت روم، رفته به‌داغ دوستی / داروی دوستـی بود، هر چه بروید از گِلم

(گیلکی)

(۳)

میـرم و همچنـان رود نـام تو بر زبان من / ریزم و همچنان بود، مهر تو در مفاصلم

(گیلکی، اوج)

(۴)

حــاصــل عـمـر صـرف شد، در طلـب وصـال تـو / با همه صبر اگر به‌خود، ره ندهی چه حاصلم

(گیلکی)

(۵)

فکرت من کجا رسد، در طلب وصال تو / این همه یاد می‌رود وز تو هنوز غافلم

(سارنج و فرود به شور)

اگر تأخیری بود، عذر مرا بپذیرید

دوستان عزیز، سلام
برای من مغتنم و شادی‌آور است که می‌بینم علاقه‌مندانی پیوسته به این وبلاگ سر می‌زنند و بابت تأخیر در به‌روزرسانی وبلاگ، انتقاد می‌کنند. در میان بازدیدکنندگان خانم "شهرزاد" ضمن انتقاد به‌جا، به خوبی حق مطلب را ادا کرده بودند. بخشی از پیام خانم "شهرزاد" را می‌خوانیم:

 حالا که مطلب خاصی از آقای همایون در دست نیست، چه قدر شعرهای این ساز و آوازها را کلمه به کلمه معنی کنیم و مصاحبه‌های دو-سه سال پیش را بخوانیم. به نظر من این بحث‌ها درباره‌ی موسیقی خیلی جالب است. حالا که خبر خاصی نیست ؛ خب چرا درباره‌ی موسیقی بحث نکنیم؟ بله شما درست می‌فرمایید. این وبلاگ به نام آقای همایون شجریان است ولی حالا که موضوع خاصی برای صحبت کردن نیست چه بحثی بهتر از این.
جانا، سخن از زبان ما می‌گویی...

اما دوستان، به یک نکته نیز عنایت داشته باشید، به برکت روز تولد آقای همایون شجریان، نظرات بسیار زیادی ارسال شد و بحث‌های جالبی در گرفت. چنان‌که گویی عده‌ی زیادی به میهمانی آمده بودند. فکر می‌کنم برای بزرگداشت این روز -که تعدادی از دوستان مرتب آن را یادآوری می‌کردند- میهمانی مجازی درخوری ترتیب داده شد. فکر می‌کنید در قالب محدود این وبلاگ، برای برگزاری چنین روزی چه باید می‌کردیم؟ آیا می‌توانستیم به‌جز عرض تبریک و درج مطلب همراه با کاری گرافیکی، کار دیگری انجام دهیم؟ البته، ناگفته نماند که تلاش‌های دیگری نیز برای هر چه بهتر شدن پست قبلی صورت گرفت، اما نه بنده در پیگیری آن مصر بودم و نه شرایط مطلوب فراهم آمد. به این ترتیب نتوانستیم با آقای همایون شجریان ارتباطی برقرار کنیم. (صد البته ایشان در ایران اقامت ندارند و حتی ایجاد ارتباط از طریق دوستان و همکارانشان نیز میسر نشد.) ولی با وجود همه‌ی این کاستی‌ها، اتفاقی افتاد که به عقیده‌ی من جلوه و شکوه خاصی به این روز بخشید و آن هم بحث‌های خوبی بود که بین دوستان درگرفت و به خوبی روال خود را طی کرد. راستش را بخواهید، هنوز هم نمی‌خواستم پست جدیدی ارسال کنم تا رشته‌ی بحث‌ها نگسلد. اما نحوه‌ی بیان " خسته نباشید " از سوی خانم ناهید و تذکرات به‌جای خانم "فرزانه" و دوست بزرگوار "امیر/ دل‌آواز" و صد البته فروکش کردن تب‌وتاب بحث‌ها مرا بر آن داشت که وبلاگ را به‌روز کنم.
لازم است عرض کنم تأخیر در روزآمد کردن وبلاگ تنها از آن جهت است که مطالب و اخبار پیرامون آقای همایون شجریان چندان زیاد نیست، نه چیز دیگر... دوست عزیز، جناب "امیر" بنده به هیچ‌وجه، به بالا رفتن آمار و ارقام وبلاگ از رهگذر بحث و مجادله میان دوستان دل خوش نکرده بودم. درست است که " همگان در این بحث شرکت نمی‌کنند " اما عده‌ی زیادی می‌آیند، نظرات را می‌خوانند، درباره‌ی آن نظرات فکر می‌کنند، نظرات را سبک و سنگین می‌کنند و به نتایجی می‌رسند. نیازی نیست همه در بحث شرکت کنند. خود بنده به هیچ وجه وارد این گفت‌وگوها نشدم، ولی از نظرات دوستمان "حیران‌تر" و خانم "فرزانه" بسیار استفاده بردم و اطمینان دارم که بسیاری دیگر نیز با خواندن این مباحثات، مطالبی دستگیرشان شد ؛ گر چه در بحث حضور نداشتند.

دوستان، روزآمد کردن سریع و کوتاه‌مدت وبلاگ، به خصوص این وبلاگ که به طور ویژه به هنرمند عزیزمان، همایون شجریان، اختصاص یافته چندان آسان نیست. مگر آنکه در کنار مطالب مربوط به ایشان، سایر رخدادهای موسیقی را نیز دنبال کنیم تا محدوده‌ی وسیع‌تری برای درج مطالب داشته باشیم. چنانچه دوستان خوبم چنین مرا تحت فشار قرار دهند، ناگزیرم که کمی دایره‌ی مطالب را گسترده‌تر سازم که آن وقت دیگر ماهیت وبلاگ عوض خواهد شد و نمی‌توان لقب "اختصاصی" به آن داد.

در کنار آنچه آمد، مشغله‌ها و گرفتاری‌های شخصی نیز در این تأخیر بی‌تأثیر نبوده و نخواهد بود. در ضمن همین‌جا از همه‌ی دوستداران موسیقی و آقای همایون شجریان می‌خواهم که با ارسال مطلب، یاری‌رسان من باشند. این وبلاگ در مالکیت شخص بنده نیست، بلکه متعلق به همه‌ی دلسوزان و علاقه‌مندان است. بنابراین از کمک به پربار نمودن آن دریغ نفرمایید.

یک خبر/ آلبوم جدید همایون شجریان در راه است

وبلاگ همایون شجریان: گویا، آلبوم جدید همایون شجریان به زودی منتشر خواهد شد. آهنگسازی این اثر نیز همچون " نسیم وصل " و " شوق دوست " بر عهده‌ی آقای محمد جواد ضرابیان است. طبق شنیده‌ها، قطعات این اثر مراحل پایانی ضبط را می‌گذراند و به زودی کار ضبط آواز و صداگذاری نیز آغاز خواهد شد. گفتنی است، به مانند " نسیم وصل " بخش اعظم این اثر را نیز تصانیف تشکیل می‌دهند و قطعات آوازی کمتری در آن گنجانده شده است.

مروری بر یک نقد/ انتقاد می‌تواند منصفانه باشد

چندی پیش مطلبی با عنوان " نقدی بر نقد آلبوم ناشکیبا " در وبلاگ قرار گرفت که در آن، نقد نویسنده‌ی روزنامه‌ی همشهری بر آلبوم ناشکیبا آمده بود و بنده نیز نقدی بر آن نقد نگاشتم و آن را دور از انصاف قلمداد کردم. برخی دوستان بر آن باور بودند که بنده در دفاع از اثر و نویسنده‌ی یاد شده در خرده‌گیری از آن، هیچ کدام شرط اعتدال را رعایت نکرده‌ایم. اما هر نقدی اگر در چهارچوب اصول و ضوابط خاص خود نگاشته شود، محترم و قابل تأمل است. از دید من، رعایت انصاف و اعتدال شرط لازم برای مقبولیت یک نقد است. همانطور که دوست عزیزمان "حیران‌تر" اشاره کرده بود، نقاد وظیفه‌ای در خصوص بیان همه‌ی نقاط روشن و نکات مثبت اثر ندارد. او باید به نقاط ضعف و کاستی‌ها و نارسایی‌های اثر توجه کند.
از این روی امروز مطلبی از شماره‌ی ۵۴۹ روزنامه‌ی شرق (۱۴ /۷ / ۱۳۸۴) انتخاب کرده‌ام که به قلم آقای ولى الله كاووسى نگاشته شده و به بررسی و معرفی آلبوم شوق دوست پرداخته است. می‌توانم از این مطلب به عنوان نقدی منصفانه و واقع‌گرایانه یاد کنم که ضمن انتقاد از اثر، اصول را نیز زیر پا نگذاشته است. با هم می‌خوانیم:

«شوق دوست» سومين اثرى است كه با صداى «همايون شجريان» روانه‌ی بازار موسيقى شد. شجريان در اين اثر براى بار دوم در كنار «محمدجواد ضرابيان» قرار گرفته است. ضرابيان اين بار به جاى اركستر سمفونيک كه در نسيم وصل به كار گرفته بود، گروه سازهاى ملى را براى اجراى آهنگ‌هاى خود برگزيده است. پس از دستگاه‌هاى همايون و شور كه به ترتيب در دو اثر نسيم وصل و ناشكيبا به اجرا درآمده بودند، براى اثر جديد دستگاه سه‌گاه انتخاب شده است. دستگاهى كه به اعتقاد برخى صاحب‌نظران اصيل‌ترين دستگاه موسيقى ايران به شمار مى‌رود. طنين زخمه‌ی تار و بلافاصله پيوستن سازهاى ديگر به آن. اين لحظه‌ی آغاز اثر است. گروه مقدمه‌ی تصنيف را مى‌نوازد. ملودى زيباست و جمله‌بندى و فراز و فرود نغمه‌ها با معنى و به‌موقع، اما هيچ نشانى از يک هم‌نوازى منسجم و ارتباط تنگاتنگ ميان نوازندگان وجود ندارد. در مقايسه با اجراهاى شكوهمند و تأثيرگذار گروه‌هاى همدل و همراهى همچون «عارف» و «دستان» اينجا ضبط و ميكس استوديويى است كه صداى سازها را در كنار هم قرار داده و اجراى گروهى را از هرگونه احساس واقعى يكدلى و يک‌رنگى تهى كرده است. ديگر اينكه صداى تمبک كه پايه‌ی ريتميک گروه است چه در اين قطعه و چه در ساير قطعات به‌زحمت به گوش مى‌رسد و اين نقطه‌ی ضعفى است كه تقريباً در سرتاسر اثر وجود دارد. خواننده شروع به خواندن مى‌كند: اى پناه بى‌پناهان، از من دلشده روى مگردان، صدايش ترسان و مردد است. كلمات را به شدت گنگ و نامفهوم ادا مى‌كند به طورى كه مشكل مى‌توان فهميد چه مى‌خواند و بدتر از همه نوعى لطافت ساختگى در صدا موج مى‌زند. ظاهراً او غافل است از اينكه اين نرمى و گيرايى به طور طبيعى در صدايش موجود است و هيچ‌گونه نيازى به اين تلاش مصنوعى ندارد. كلام اين تصنيف از ضرابيان است و در مقايسه با ديگر تصنيف‌هايى كه در اين آلبوم با كلام او اجرا شده از سادگى و روانى بيشترى برخوردار است و در تلفيق با موسيقى سنتى كلام كم‌تر نمايان شده، مگر در دو مورد كه آشكارا سرهم‌بندى شده است: اولى «اين دل پريشان دادم به دستت» و ديگرى «براى من نمانده است جز نيمه‌جانى» اى‌كاش آهنگساز محترم فكرى به حال اين دو مصراع مى‌كرد. با پايان يافتن تصنيف، شروع آواز سه‌گانه با صداى تار نويد داده مى‌شود. تارى كه نوازنده‌ی آن خود را پيروی مكتب نوازندگى استاد «جليل شهناز» مى‌داند. اينكه چه اندازه در اين پيروى وفادار و موفق بوده فرصتى و صحبتى ديگر طلب مى‌كند. همايون، سه‌گاه را درآمد مى‌كند، با صدايى كه به‌وضوح قدرتمندتر و شفاف‌تر از صدايى است كه در تصنيف شنيديم و باز هم غزلى تابناک از سعدى بزرگ: اگر مراد تو اى دوست نامرادى ماست، مراد خويش دگر باره من نخواهم يافت
او در دو آلبوم پيش هم براى آواز خود كلام سعدى را برگزيده بود. گويا خواننده‌ی جوان ما، ارادت ويژه‌اى به شيخ بزرگ شيراز دارد و چه نيكو ارادتى.
همايون در اين آواز نشان داده است كه براى هر چه بهتر كردن صداى خود پشتكار و جديت زيادى به خرج مى‌دهد و همچنان در راه فراگيرى زير و بم‌هاى اين هنر جوينده و پوينده است. اين آواز به طور مشخصى از دو كار قبلى‌اش سنجيده‌تر و زيباتر بود. تنوع تحريرها و اجراى به‌موقع آنها، آرام و شمرده خواندن و واضح ادا كردن كلمات، درست خواندن شعر با توجه به معنى و تناسب ميان انتخاب ابيات با گوشه‌هاى مختلف دستگاه، همه و همه نشان‌دهنده‌ی ورزيده‌تر شدن شجريان جوان است. (البته همين آواز در همين دستگاه و با همين شعر جاى ديگرى هم از او شنيده بوديم.)
ناگفته نماند كه «شهرام ميرجلالى» هم به خوبى از عهده‌ی همراهى آواز برآمده است و با دادن جواب‌هايى مناسب و به‌اندازه، زيبايى آواز را دو چندان كرده است.
و بعد باز هم اجراى گروه و تصنيف «بخت سركش» با شعر حافظ. به جرئت مى‌توان گفت كه اين، قوى‌ترين تصنيف اين مجموعه است. آهنگى زيبا در تلفيق با غزلى استخوان‌دار و با صدايى گرم و گيرا. جالب توجه آنكه به جز چند بيتى از اين غزل، مطلع غزل ديگرى هم از حافظ كه با همين وزن و قافيه است در پايان تصنيف خوانده مى‌شود: «گر تيغ بارد در كوه آن ماه / گردن نهاديم الحكم لله» و مصراع «گه جام زركش گه لعل دلخواه» يک بار هم بدين صورت خوانده مى‌شود: «گه جام زركش، گه كام دلخواه».
پس از تصنيف، تكنوازى تار است. اساساً بود و نبود اين قطعه هيچ تفاوتى در كل مجموعه ايجاد نمى‌كند، چه رسد به اينكه در فهرست آلبوم وعده‌اى هم براى آن داده شود! روى «ب» با چهارمضراب مخالف آغاز مى‌شود. اينجاست كه صداى تمبک هم قدرى به گوش مى‌رسد و ساير سازها هم با استقلال بيشترى خودنمايى مى‌كنند. يكى دو بيت هم در آواز مخالف به خوبى اجرا مى‌شود. چهارمضراب به پايان مى‌رسد. خواننده در سكوت مطلق سازها گوشه‌ی مغلوب را اجرا مى‌کند:
غـلام قـامت آن لعبــت قـبـــا پـوشـم
كه از محبت رويش هزار جامه قباست
شجريان جوان در اين سكوت مطلق، مهارت خود را با چند تحرير متنوع و پياپى به نمايش مى‌گذارد و به‌خوبى از عهده‌ی اجرا برمى‌آيد. توانايى او در اجراى اين تحريرها تحسين‌برانگيز است. پس از آن فرودى با طمأنينه و پايان آواز. در ادامه‌ تصنيف نه‌چندان دلچسب «مست نگاه» است با كلام آهنگساز كه اى كاش آهنگ خود را بر روى شعر ديگرى ساخته بود و خود را وادار به گفتن چنين كلام كليشه‌اى و سستى نمى‌كرد. تصنيف صورت دست چندمى از آثار دوره‌ی قاجار است كه دلنشين‌ترين و ماندگارترين نمونه‌هاى آن را در سروده‌ها و ساخته‌هاى على‌اكبر شيدا تصنيف‌سراى مشهور آن دوره مى‌توان يافت. به‌كارگيرى اصطلاحات و واژگانى نظير «بت چين و ختن»، «حبيبم»، «صنما» و غيره بسيار از مد افتاده و نخ‌نما شده مى‌نمايد. بهتر آن بود كه شاعر اين تصنيف به جاى تلاش براى «شيداى زمان» شدن به مفاهيم امروزى‌ترى مى‌انديشيد.
آواز مثنوى مخالف از ديگر نقاط قوت اين مجموعه است. استفاده از شعر رهى هم بسيار بجا و تأثيرگذار است:
همچو موجم يک نفس آرام نيست          بس كه طوفان زا بود درياى دل
هم‌نوايى نى و كمانچه اثر دستان با صداى شجريان بزرگ را يادآورى مى‌كند. اينجا هم باز همايون نشان مى‌دهد كه مى‌تواند آينده‌ی بهترى داشته باشد. كمانچه‌ی «سينا جهان‌آبادى» شيوه‌ی نوازندگى «سعيد فرجپورى» را در آلبوم «رسواى دل» به خاطر مى‌آورد.
پايان‌بخش مجموعه هم باز تصنيفى است با حال و هواى دوره‌ی قاجار. باز هم كلام بى‌نمک ضرابيان با اصطلاحاتى همچون «شمع هر انجمن»، «مه شيرين‌زبان» و «صنم گلعذار» كه سال‌ها از تاريخ مصرفشان گذشته و اين‌ها همه در قالب يک آهنگ نشاط‌آور و طرب‌انگيز.

چند نکته:

یک/ نکته‌ای که گویا نویسنده‌ی نقد بالا از آن بی‌خبر بوده این است که "شوق دوست" پیش از دیگر آثار همایون شجریان اجرا و ضبط شده و جزو تمرین‌های قدیمی همایون شجریان است ولی انتشار آن حدود ۵ سال به تأخیر افتاده و در اسفند ۸۳ در دست علاقه‌مندان قرار گرفته است.
دو/ بنا به نظر نویسنده ،آواز شوق دوست، پیش‌تر در همین دستگاه (سه‌گاه) و با همین شعر توسط همایون شجریان اجرا شده است. بنده متوجه منظور دقیق نویسنده نشدم اما گمان می‌کنم ایشان ساز و آواز "نسیم سحر" را با "شوق دوست" اشتباه گرفته‌اند ؛ از آنجا که یک بیت نسبتاً مشابه در هر دو آواز وجود دارد : "اگر مراد تو ای دوست نامرادی ماست / مراد خويش دگر باره من نخواهم خواست" در شوق دوست و "و گر مراد تو اینست بی‌مرادی من / تفاوتی نکند چون مراد یار منست" شاید این تشابه نسبی در مصراع‌های اول، نویسنده را به اشتباه انداخته، شاید...
سه/ بر این باورم که نقاد نباید برداشت‌های حسی خود را در نقد دخالت دهد و تلاش کند خواننده را نیز در این احساسات شریک نماید. متأسفانه در قسمت‌هایی از نوشته‌ی بالا، نویسنده هر آنچه احساس کرده را بر زبان آورده، غافل از آنکه ممکن است آنچه به نظر او آمده، به نظر خوانندگان نیامده باشد. برای مثال، نویسنده صدای همایون در ابتدای تصنیف "دلشده" را "مردد" خوانده، در واقع صدای همایون به نظر او مردد و مضطرب آمده، پس نباید این احساس خود را تعمیم دهد و شمولی برای آن قائل باشد.
چهار/ فکر می‌کنم شما نیز با بنده موافق باشید که این نقد، نقد خوبی بود.

نتایج نهایی نظرسنجی شماره ۲

كداميک از قطعات آوازی آلبوم‌های همايون شجريان را بيشتر می‌پسنديد؟

ساز و آواز نسیم سحر ( 8رای، 6%)

ساز و آواز ناشکیبا ( 20رای، 17%)

آواز زهر شیرین ( 9رای، 7%)

ساز و آواز داغ دوستی ( 3رای، 2%)

ساز و آواز شوق دوست ( 22رای، 18%)

ساز و آواز دریای دل ( 7رای، 6%)

ساز و آواز نقش خیال ( 29رای، 25%)

آواز گناه عشق ( 18رای، 15%)

عنوان نظرسنجی: بهترين ساز و آواز تاريخ شروع نظرسنجی: 1385/2/12 مجموع نظرات: 116

همان‌طور که ملاحظه می‌فرمایید، در این نظرسنجی " ساز و آواز نقش خيال " با کسب ۲۹ رأی به عنوان بهترین قطعه‌ی آوازی آثار همایون شجریان برگزیده شد. در ضمن " ساز و آواز داغ دوستی " از اقبال چندانی برخوردار نبود.

ز دست محبوب

آهنگساز و شاعر: غلامرضاخان رییس موزیک
دستگاه: ماهور
مدت اجرا: ۴ دقیقه و ۵ ثانیه
اجرا: محمدرضا شجریان و همایون شجریان
آلبوم: آهنگ وفا
نوازندگان (گروه آوا):
محمد فیروزی/ بربت
سعید فرجپوری/ کمانچه
بهزاد فروهری/ نی
بهروز همتی/ تار
جواد بطحائی/ سنتور
همایون شجریان/ تنبک

( ز دست محبوب ندانم چون کنم ) ( ۲ )
( وز هجر رویش دیده جیحون کنم ) ( ۲ )
( ز دست محبوب ندانم چون کنم ) ( ۲ )
( وز هجر رویش دیده جیحون کنم ) ( ۲ )

یارم چو شمع محفل است
دیدن رویــش مشکل است
سرو مــرا پـا در گــــل است
( بر خط و خالش مایل است ) ( ۲ )

یار من دلدار من کمتر تو جفا کن
( یـادی، آخــر تــو ز مــا کن )( ۲ )

رفتـم بـر آن مـاه (و) رو
بـا او نشستــم روبـــرو
گفتم سخن‌ها موبه‌مو

یار من دلدار من کمتر تو جفا کن
( یـادی، آخــر تــو ز مــا کن )( ۲ )

‌[ تکرار از اول تا آخر با ضرب تندتر ]
یـادی، آخــر تــو ز مــا کن

 مرجع : جاودانه‌ها (۲) (قسمت اول)
گردآورنده : مسعود زرگر

دانلود تصنیف قدیمی ز دست محبوب
حجم: ۱.۴۵ مگابایت

پی‌نوشت: مطالب این پست در تاریخ ۳۱ / فروردین / ۸۸ مورد بازبینی و اصلاح قرار گرفت./

دوستان عزیز...
چندی پیش در یکی از وبگردی‌هایم برای یافتن مطالبی پیرامون آقای همایون شجریان، به نقدی بر نوار ناشکیبا برخوردم که در شماره‌ی ۳۳۹۹ (يكشنبه ۱۷ خرداد ۱۳۸۳) روزنامه‌ی همشهری به چاپ رسیده بود. این مطلب که نگارنده‌ی آن، جناب آقای محمد بهمنش هستند، در زیر می‌آيد:

نقدی بر نوار ناشكيبا
نه در حد انتظار/ محمد بهمنش

بی‌ترديد در سايه‌ی پدری با درجه‌ی مهارت و استادی در آواز قرار گرفتن برای هر كس سخت است، حتی اگر آن كس همايون شجريان باشد. چه برای او از همه سخت‌تر است، زيرا ارائه‌ی آواز بدين پايه و مايه توسط محمدرضا شجريان، مسير را برای هر خواننده‌ای ولو اين كه پسری به نام همايون باشد، دشوار كرده است. همايون حدود چند سال است كه در كنار پدر به هنرنمايی می‌پردازد. سه آلبوم اخير (زمستان است، بی تو به سر نمی‌شود و فرياد) با همراهی آواز اين دو به بار نشسته است. اما انتشار آلبوم مستقل «نسيم وصل» در سال گذشته، نشان داد كه همايون مسير مستقلی می‌طلبد. نكته‌ی حائز اهميت در آن اثر، استفاده از مجموعه‌ای شامل چند ترانه با اشعاری كه وجهی از عامه‌پسندی را در خود داشت و فرم و نمونه‌ی تنظيم و ارائه قطعات، اثر را از يک موسيقی كاملاً جدی، جدا می‌كرد. اينک پس از گذشت يک سال، اثر ديگری با عنوان «ناشكيبا» ارائه می‌شود، ميل خواننده به انتشار اثر در روز تولدش(!) و عكس روی جلد، نوعی رقابت با خوانندگان موسيقی پاپ را به نمايش می‌گذارد. جريانی كه به حواشی و جذابيت‌های ظاهری، بيش از متن می‌انديشد. همايون در اجراهای متعدد نشان داده است كه از توان و تسلط قابل قبولی برخوردار است. اين توان به حدی بوده است كه گاه در كنسرت‌های خارج از كشور بدون حضور پدر به روی صحنه رفته است. با توجه به سن و سابقه و حضور استاد، همگی شرايط را برای رشد و ارتقاء افزون‌تر اين خواننده‌ی جوان مهيا می‌سازد. اما همايون شجريان به جنبه‌ای ديگر از موسيقی نيز بايد توجه كند. صرف صدای خوش و شهرت، اسباب كافی برای ارائه‌ی آثار برجسته نيستند. «ناشكيبا» اثری است كه سوای شهرت نوازندگان و خواننده‌ی آن شايد ويژگی چندانی ندارد. ضمن آن كه حتی گاه فاقد بار و كشش احساسی برای جذب هر نوع مخاطبی است. از قديم در ميان موسيقيدانان نكته‌ای مورد اشاره بوده است و آن ساخت آهنگ به ضرب زور است(!). واژه‌ی «زور» به معنای ساختن قطعه‌ای موسيقی بدون هيچ بهره و بيان احساسی و تنها با استفاده از وصل چند صدای موسيقی است، به مثابه شاعری كه قافيه‌ها را كنار هم بگذارد تا مثلاً غزلی بسرايد كه تنها نمای ظاهری يک شعر را دارد. در ابتدای اثر، تصنيف «چه دانستم» شنيده می‌شود.
مقدمه‌ی سازی كه ردپای كامكارها را به خوبی برخود دارد به يک ملودی نه چندان دلچسب و موسيقی نه چندان روان با شعری از مولانا وصل می‌شود. قطعه سوم «می عشق» نام دارد. ملودی معمولی و نسبتاً عامه‌پسند با تنظيمی معمولی بدون هيچ ويژگی موسيقايی با ناخوشايندترين وجه ممكن، شعر حافظ را ارائه می‌دهد. با چنين فضاهايی در اثری به نام «زهی عشق» قبلاً آشنا شده‌ايم. اين مسير در ساير قطعات نيز با اندكی فراز و نشيب به چشم می‌خورد. تصنيف «پنهان چو دل» با تأثير از موسيقی خراسانی درست شبيه تصنيف «ای عاشقان» كه آن هم ملهم از موسيقی خراسان توسط كلهر ساخته و با صدای شجريان بزرگ خوانده شده است. اما اين كجا و آن كجا(!) بی‌ترديد اردشير كامكار نوازنده‌ای پر قدرت با تكنيک و تسلط كافی در هنر كمانچه‌نوازی است. او در اين سال‌ها با اجرای آثار متعدد، توان خود را به نمايش گذارده و تأييد خود را از جامعه‌ی موسيقی دريافت كرده است.
با اين حال آهنگسازی در موسيقی ايرانی چندان پديده‌ی ساده‌ای نيست. اين مقوله كه مصداق كامل سهل و ممتنع است، به راستی در نگاه اول آسان ولی در ادامه‌ی راه دشواری‌های فراوان را به همراه دارد. به خصوص تصنيف‌سازی كه خود نياز به بحث و تفصيل دارد. در سه دهه‌ی اخير آثار و تصانيف هنرمندانی نظير محمدرضا لطفی، پرويز مشكاتيان، حسين عليزاده و برخی تصانيف جليل عندليبی، سطح ذوق و درک و دريافت شنونده را ارتقاء داده است. در واقع در اثر ناشكيبا، گناه بر دوش آهنگساز و يا اجرا كننده نيست. نسل پيشين، مخاطب جدی موسيقی را به سمت و سویی رهنمون كرده‌اند كه اين مسير با هر اثر سهل‌الوصولی ارضا نمی‌شود. جايگاه هنری و ارزش‌های والای نوازندگی اردشير كامكار و ارتقاء هنر كمانچه‌نوازی در دو دهه‌ی اخير بر كسی پوشيده نيست. اما مقوله‌ی نواسازی و ساخت تصنيف مقوله ای است كه نياز به تعمق و تفكر افزون تری دارد.
اردشير كامكار به دليل موقعيت خانوادگی و حضور آهنگساز پرقدرت و با دانشی نظير هوشنگ كامكار، قطعاً با اين مسائل آشناست و اين خانواده اولين منتقدان او خواهند بود. همين امر مسئوليت و وظيفه‌ی او را در مقوله‌ی مورد نظر دشوار خواهد كرد. روی ديگر سكه، حضور همايون شجريان است. اگر اين خواننده‌ی جوان و جويای نام، خواهان طی مسيری با ويژگی‌های برتر هنری است، می‌بايست قدری جدی‌تر و عميق‌تر به حضور موسيقايی‌اش بينديشد. تجربه نشان داده است كه اغلب خوانندگان موسيقی با جريان‌ها، رويكردها و گرايش‌های موسيقی، آشنايی چندانی ندارند. اما موقعيت همايون به عنوان فرزند استاد بزرگ آواز ايران و همچنين نوازندگی كمانچه و تنبک توسط او، مسئوليت و وظيفه‌اش را نيز در ارائه‌ی اثر دشوار می‌كند. بی‌ترديد كيفيت اثر موسيقی نه در شهرت و جذابيت‌های عناوين ظاهری كه در كيفيت و محتوای اثر نهفته است. اين كيفيت حتی ممكن است از يک موسيقيدان نه چندان مشهور ارائه شود. همايون اين را خوب می‌داند اما ای كاش به كار بندد.

اما بنده نیز نقدی بر نقد آقای بهمنش نوشته‌ام که توجه شما را به آن جلب می‌کنم:

نقدی بر نقد آقای بهمنش
نه در حد انتظار/ سهند سلطاندوست

آقای منتقد! در كدام قسمت آلبوم زمستان است آقای همايون شجريان به هم‌خوانی با پدر پرداخته‌است؟ البته مراد بنده از هم‌خوانی آن نیست که پسر زیر صدای پدر بخواند که اگر این‌گونه بود صدای آقای کلهر هم در تصنیف بی تو به سر نمی‌شود، زیر صدای استاد شنیده می‌شود ولی ایشان را خواننده‌ی آن اثر نمی‌نامیم. در ضمن در نوار "زمستان است" از همایون تنها به عنوان نوازنده‌ی تنبک نام برده شده، نه خواننده ... [اين مسئله به خودی خود هيچ ارزش و اهميتی ندارد كه همايون شجريان در فلان نوار به همراه استاد آواز خوانده يا نه. بلكه از آن منظر قابل توجه است كه شما بدون داشتن سطحی‌ترين و ابتدايی‌ترين اطلاعات پيش‌نياز از موضوع مورد بحث، برای نوشتن يک نقد، قلم بر كاغذ رانده‌ايد و اظهار نظر فرموده‌ايد.]
نوشته‌ايد كه آلبوم نسيم وصل معيارهای موسيقی جدی(!) را ندارد. چه تعريفی از موسيقی جدی داريد؟ آيا اين يک تركيب من‌درآوردی نيست؟ موسيقی مگر می‌تواند با آدم شوخی داشته باشد؟ شاید اين شما هستيد كه آن موسيقی را شوخی می‌انگاريد.

اين كه خواننده بخواهد آثارش را در روز تولدش منتشر كند، چه اشکالی دارد كه از آن با تعجب و تمسخر ياد می‌كنيد؟ در ضمن قرار گرفتن عكس خواننده روی جلد چه عيبی دارد؟ مگر عكس خود استاد شجريان (كه او را مبرا از هرگونه اشتباه دانسته‌ايد) بارها روی جلد آثارشان چاپ نشده؟ از آن گذشته، مگر همايون شجريان طراحی جلد آثارش را بر عهده دارد؟

نوشته‌اید: « ناشكيبا اثری‌ست كه سوای شهرت نوازندگان و خواننده‌ی آن شايد ويژگی چندانی ندارد »
آقای منتقد! آیا این نقد و بررسی است؟! در یک جمله، بی‌ذکر هیچ دلیلی، کل اثر را زیر سؤال برده‌اید... فکر می‌کنم انتقاد کردن به همین سادگی‌ها هم نباشد. شاید این‌گونه می‌اندیشید که هر که بهتر بکوبد، منتقد خوب و توانایی‌ست و شایسته‌ی احترام؟

آقای منتقد! شما ناشكيبا را "فاقد هرگونه بار و كشش احساسی برای جذب مخاطب" دانسته‌ايد. چه كسی به شما اجازه داده‌ است كه به جای ديگران و به نمايندگی از طرف همه‌ی دوستداران موسيقی ايرانی نظر بدهید؟ كمی به خودتان بنگرید و ببينید در حدی بوده‌اید كه اين مسئله را تشخيص دهید؟! (کشش احساسی، امری کاملاً فردی و شخصی‌ست؛ چگونه می‌توانید به جای همگان چنین احساسی داشته‌باشید؟ لااقل بنده چنین احساسی ندارم و شما را محق به اینکه راوی شدت احساسات من باشید، نمی‌پندارم.)

آقای منتقد! نوشته‌اید: "ضرب زور(!)" کدام ضرب زور؟ تا آنجا كه من اطلاع دارم چماق به دستی بالاسر همايون شجريان ديده نشده كه ايشان را به انتشار آلبوم تهديد كند. خود همايون شجريان در گفت‌وگويی كه در همان صفحه‌ی روزنامه‌ی همشهری به چاپ رسيده صراحتاً اعلام كرده كه ترجيح می‌دهد هرگز كاری ارائه ندهد، تا آنكه اثری "بزن‌دررويی" منتشر كند.

آقای منتقد! اوج باریک‌بینی در نقد را جايی نشان داده‌ايد كه به بررسی(!) تک‌تک قطعات آلبوم پرداخته‌ايد...
ابتدا تصنيف "چه دانستم" را مطابق عادتتان بدون هيچ دليلی فاقد ملودی و موسيقی روان خوانده‌ايد. سپس بی‌توجه به ساز و آواز "ناشكيبا" به سراغ تصنيف "می عشق" رفته‌ايد و آن را نيز عامه‌پسند و كاملاً معمولی و شايد هم مزخرف قلمداد كرده‌ايد. (آقای منتقد! فکر نکنید که با الصاق برچسب عوامانه بر هر اثری، خود روشن‌فکر و اهل فن جلوه می‌نمایید) ساير قطعات را نيز نادیده گرفته‌ايد و به طور كلی آن‌ها را بیهوده و فاقد ارزش‌های هنری دانسته‌ايد. تصنيف "پنهان چو دل" هم مانند ديگر آثار همايون اصولاً "کمتر از حدّ انتظار" و دارای سطحی بسيار پايين‌تر نسبت به "ای عاشقان" (شب، سكوت، كوير...) است. لااقل می‌نوشتيد كه چه چيز موجب اين اختلاف سطح شده و "حدّ انتظار" شما چه بوده؟ شايد ما هم مثل شما به زوايا و خفايای هنر -كه ظاهراً شما كاملاً به آن اشراف داريد- آگاه می‌شديم.

آقای منتقد! گويا عادتی در نوشتن داريد و آن اينكه ابتدا به تعريف و تمجيد بی‌‌دليل و منطق از شخص مورد نظر می‌پردازيد و بعد هم به همان سبک بر او می‌تازید. شاید می‌انگارید دست آویختن به چنین شیوه‌ای رنگ و لعاب عدالت را از رهگذر برشماری معایب و مزایا به نقد شما می‌بخشد.

تعريفتان از اثر سهل‌الوصول چيست؟ (يقيناً اعتقاد نداريد كه برای هر ادعايی مدركی و برای هر واژه‌‌ی خودساخته‌ای تعريفی لازم است.)

در آخر هم، چون پدری دلسوز و ياری وفادار به موعظه پرداخته‌ايد... اينک كه به پايان عرايضم نزديک می‌شوم؛ احساس می‌كنم كه شايد نقد بی‌پايه و اساس شما كه احتمالاًً باری به هر جهت و برای پركردن قسمت‌های خالی روزنامه‌ی وزین(!) بوده، ارزش اين همه پاسخ را نداشته! ولی از سويی... نوشته‌ی شما در روزنامه‌ی پرتيراژ و پرمخاطبی چون همشهری به طبع رسيده... خيلی‌ها (خيلی خيلی بيشتر از آنان كه اين جواب مرا می‌خوانند) نقد و نگاه شما را خوانده‌اند.

پی‌نوشت ۱ : حالا که برای بازبینی و اصلاح آرشیو وبلاگ، مجدداً نقد دوست موسیقی‌دانمان(!) را می‌خوانم، در شگفتم و انگشت‌به‌دهان مانده‌ام که چطور با این همه صبر و حوصله به پاسخگویی به لاطئلات جناب نویسنده پراخته‌ام!

پی‌نوشت ۲ : مطالب مندرج در این پست در تاریخ ۷ شهریورماه ۱۳۸۶ مورد بازنگری قرار گرفت./

یک ماه پیش یعنی در آغازین روز فعالیت این وبلاگ، نظرسنجی‌یی در خصوص انتخاب بهترین آلبوم مستقل همایون شجریان مطرح شد. در طول این یک ماه ۱۴۳ نفر از عزیزان در نظرسنجی شرکت نمودند. در این نظرسنجی، آلبوم نسیم وصل (به آهنگسازی محمدجواد ضرابیان) با ۵۲ رأی بیشترین آرا را به خود اختصاص داد. شاید بتوان عوامل مختلفی را در موفقیت بیشتر این اثر دخیل دانست که پرداختن به همه‌ی آنها در این فرصت نمی‌گنجد. اما به هر حال نسیم وصل نخستین کار مستقل همایون شجریان بود و خیلی‌ها که حتی علاقه‌یی به موسیقی سنتی و آواز نداشتند، از سر کنجکاوی هم شده آن را شنیدند و پسندیدند. وجود ۷ تصنیف در این اثر و قطعات آوازی کمتر شاید دلیلی بود تا جوانان (که کمتر حوصله‌ی آواز و قطعاتی به جز تصنیف را دارند) بیشتر جذب این آلبوم شوند. همایون شجريان در گفت‌وگویی چنین می گوید:

 می‌خواستم فرم خاصی را تجربه کنم. یک طرف [نوار] به شیوه‌ی سنتی، یک طرف هم فقط تصنیف. اول نوار را با جسارت ضبط کردم و آنها را خواندم. چون وقتی صحبت‌های نهایی با آقای ضرابیان انجام شد، پدر در ايران نبود. به هر حال خواندم و كار را جمع كرديم.در واقع می‌خواستم خودم را محک بزنم. وقتی پدر از كانادا برگشت، کار را پیش او بردم و گفتم: من این کار را انجام داده‌ام، گوش کنید تا اگر ایرادی دارد آن را برطرف کنم. پدر کار را گوش کرد و ایرادی که گرفت دو سه جا راجع به صدایش بود که از نظر میکس ایراد داشت و گفت: فواصل آواز اگر کوتاه‌تر و منسجم‌تر باشد، کار قشنگ‌تر است و آواز پخته‌تر می شود.  موسیقی قرن ۲۱ | شماره‌ی یک | صفحه‌ی ۴۶

نسیم وصل ماه‌ها در جدول پرفروش‌ترین آثار قرار داشت و استقبال فراوانی از آن شد. پس از نسیم وصل، آلبوم نقش خیال، جدیدترین آلبوم همایون که در اواسط مهرماه سال گذشته منتشر شد ۳۲ درصد آرا را به خود اختصاص داد. این اثر به آهنگسازی علی قمصری روانه‌ی بازار شده بود و شاید بتوان آن را در دسته‌ی موسیقی تلفیقی جای داد. ناشکیبا (به آهنگسازی اردشیر کامکار) که به گفته‌ی بسیاری، از آثار کم نقص موسیقی سنتی در چند سال اخیر بود با ۱۶ درصد آرا در رتبه‌ی سوم قرار گرفت و در نهایت شوق دوست (به آهنگسازی محمدجواد ضرابیان) که از تمرین‌های قدیمی همایون بود و در خرداد ۱۳۷۸ ضبط شده بود رتبه‌ی چهارم را از آن خود ساخت. از همکاری شما در این نظرسنجی بسیار سپاسگزارم. امیدوارم عده‌ی بیشتری از دوستان در نظرسنجی شماره‌ی ۲ که از امروز به مدت یک ماه برگزار خواهد شد، شرکت نمایند و بهترین قطعه‌ی آوازی کارهای همایون را برگزینند.

نتایج نهایی نظرسنجی شماره ۱:

کدامیک از آلبوم های (مستقل) همایون شجریان را بیشتر می‌پسندید؟

نسیم وصل ( 52رای، 36%)

ناشکیبا ( 23رای، 16%)

شوق دوست ( 21رای، 14%)

نقش خیال ( 47رای، 32%)

عنوان نظرسنجی: بهترین آلبوم همایون شجریان تاريخ شروع نظرسنجی: 1385/1/12 مجموع نظرات: 143

پی‌نوشت: این پست در تاریخ ۳۱/۱/۸۸ ویرایش شد.

در انتهای آلبوم «نقش خيال» آواز گناه عشق را می‌شنویم که بنا به ادعای پدیدآورندگانِ اثر از اشتراکات گوشه‌ی بیداد همایون و Tarantas فلامنکوی اسپانیا در آن استفاده شده است:

 در خلق ارکستر و آواز گناه عشق از اشتراکات گوشه بیداد همایون و فلامینکو، به طوری که از نقطه نظر موسیقی سنتی ایران و اسپانیا قابل ارزش و تأمل باشد، با تلفیقی در متن و محتوای اثر و نه صرفاً در ارکستراسیون آن استفاده گردیده است.

برخی ریشه‌ی موسیقی فلامنکو را نزدیک به موسیقی ایرانی می‌دانند. از آن جمله خوان مارتین نوازنده‌ی برجسته‌ی اسپانیایی در سفری که سال گذشته به‌منظور اجرا و آموزش سبک فلامنکو به ایران داشت، در گفتگویی این‌گونه عنوان کرد که:

 ریشه‌ی موسیقی فلامنکو و ایران مشترک است. در واقع ساز گیتار همان ساز عود است که با آمدن اعراب به آندلس به ما رسیده است. همه‌ی این ریشه‌های مشترک در موسیقی ما و ایران سبب می‌شود تا مخاطبین موسیقی فلامنکو در ایران بیشتر باشند...

فلامنکو هنر و یا به‌عبارت بهتر بازتابی از زندگی و فرهنگ مردم آندلوسیا، بخشی از کشور اسپانیا است. فلامنکو نوعی موسیقی فولکلور است که بسیار متأثر از موسیقی مراکش، هندی، یهودی و آوازهای محلی است. گفته می‌شود که کولیان نیز نقش به‌سزا و عمده‌ای در تکامل و پرورش موسیقی فلامنکو و البته رقص دیدنی و منحصر به فردش داشته‌اند. در فلامنکو دو دستگاه وجود دارد که بسیار نزدیک و شبیه به موسیقی شرقی و مخصوصاً موسیقی ایرانی می‌باشد. یکی از این دستگاه‌ها تارانتوس می‌باشد که توکه‌ای (دستگاهی) ریتمیک و دارای ریتم منظم و نسبتاً جدی می‌باشد و در استان آلمریا ساخته شده و دیگری تارانتاس است که بسیار شبیه تارانتوس است ؛ با این تفاوت که فاقد یک ریتم منظم بوده و اشعاری که در این دستگاه خوانده می‌شود عموماً در قالب شرح و بیان یک داستان در موضوعات گوناگون می‌باشد. این دستگاه در جنوب شرقی اسپانیا شکل گرفته است و لحنی غمناک را تداعی می‌کند. و از طرفی دستگاه همایون که یکی از ۷ دستگاه موسیقی ایرانی است به واقع نزدیک به گام مینور موسیقی غربی است (اگر ماهور را ماژورشان بدانیم) و نیز بسیار غمگينانه و اندوه‌بخش است. علی قمصری با استفاده از شباهت‌هایی این چنینی توانسته فضایی شنیدنی و دلپذیر خلق کند و شنونده را در فضایی مابین قرناطه و بم و اندلس و کاشان به جولان و سیلان درآورد.

همایون شجریان در مصاحبه‌ای درباره‌ی نوآوری و پرهیز از تکرار گفته است:

 انسان باید خودش را بشکند تا گرفتار تکرار نشود. من هم هیچ‌وقت خودم را اسیر چارچوب‌ها نکرده‌ام. ممکن است این یک نوع نقص باشد؛ ولی دست ذوق و فکر را بازگذاشته‌ام. معتقدم برای نوآوری علاوه بر شناخت موقعیت تاریخی و اجتماعی جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنیم و با تکیه بر توانایی‌هایمان از آن قالبی که ذهنیت ما را اسیر کرده است، بیرون بیاییم و چقدر سخت است، آن هم در جامعه‌ای که بیشتر روابط و ضوابطش در چارچوب‌ها است و خیلی‌ها هنوز به این قالب‌ها پایبندند.

همایون شجریان چندان هم به موسیقی تلفیقی علاقه‌مند نیست:

 از دیدی که من نگاه می‌کنم موسیقی تلفیقی خیلی نمی‌تواند نیازهای روحی مرا برآورده کند. درست است که تازگی دارد و به دلیل نو بودنش مورد توجه است. ولی من این طور نگاه نمی‌کنم که بعد از شنیدنش برای من چه حس و حالی باقی می‌ماند و حاصل این ترکیب مرا به فکری وا می‌دارد یا نه؟ البته این دید من است؛ ولی نظر بدون تعصبی دارم و به این نوع موسیقی‌ها گوش می‌کنم و بعضی وقت‌ها لذت هم می‌برم، ولی تأثیر ماندگاری در من نمی‌گذارد.

دانلود آواز گناه عشق
حجم: ۶۱۵ کیلوبایت
مدت زمان: ۴ دقیقه و ۵۸ ثانیه
مدت زمان (تخمینی) دریافت فایل: ۳.۵ دقیقه

به سیاق مرتبه‌ی قبل، اين بار نيز توضيحاتی در مورد شعر اثر ارائه می‌شود:

ماجرا: در لغت به معنای «آنچه اتفاق افتاده، ماوقع» است. در اینجا «ماجرا» به معنای «رنجش» به کار رفته و بنابراین کاربرد آن در اینجا متأثر از اصطلاح صوفیانه‌ی «ماجرا گفتن» است که یکی از آداب صوفیان بود: هرگاه میان دو صوفی یا دو درویش متعلق به یک خانقاه، رنجشی پیش می‌آمد، همه‌ی صوفیان در حضور پیر جمع می‌شدند و در را می‌بستند، آنگاه دو طرف ماجرا به زبان نرم، به گلایه و بازخواست از یکدیگر می‌پرداختند، و شخصی که جرم بر او ثابت می‌شد به نشانه‌ی پذیرفتن خطای خود برهنه می‌شد، یعنی خرقه‌ی خود را از سر بیرون می‌آورد و آن را در میان جمع می‌انداخت و به عذرخواهی و استغفار و غرامت در قدمگاه (کفش‌کن) می‌ایستاد. گنهی رفت: گناهی (از من) سر زده است. معنای بیت: بیا بیا (و از من دوری نکن) زیرا در میان من و تو رنجشی پیش آمده است، اگر گناهی از من سر زده است و اگر خطایی مرتکب شده‌ام، بگو.

روا بود که: آیا رواست که، آیا انصاف است که، که: زیرا. مظلمه: ظلمی که در حق کسی صورت گیرد، و نیز به معنای چیزی که به ستم از کسی بگیرند. خلق: مردم. جزا: مجازات، کیفر. معنای بیت: آیا انصاف است که دل‌ها را به این صورت بی‌حد و حساب غارت کنی؟ این کار را نکن، زیرا هر ظلمی که در حق مردم شود (در فردای قیامت) مجازاتی دارد.

به‌کام: بر وفق مراد، به‌دلخواه، مطابق میل و آرزوی. چندین: (بیانگر کثرت) این همه، این اندازه. «چندین روز»: این همه روز، روزهای بسیار. که: در اینجا بیانی است. آشنا: دوست، يار. معنای بیت: روزهای بسیار از عمر من بر وفق مراد بدخواهان و بیگانگان گذشت (در این روزهای متوالی من چنان پریشان‌حال بودم که بدخواهانم آرزو داشتند) و در این مدت هیچ نشنیدم که یار سراغ مرا بگیرد و بگوید که ما یاری داریم.

نبخشاید: ترحم نکند، دل نسوزد. در چاپ یغمایی: «ببخشاید». بیرون ازو: غیر از او(=یار). روایت چاپ فروغی چنین است: «که برون ازین دوایی هست». معنای بیت: کسی نماند که دلش به حال دردمند من نسوزد (هر که درد مرا دید دلش به حالم سوخت) و هیچ کس نگفت که این درد غیر از یار درمانی دارد (همه اتفاق نظر داشتند که تنها درمان درد من وصال یار است).

در پایان از دوستان همراه این وبلاگ تقاضا می‌کنم چنانچه نظری پیرامون آواز گناه عشق و به‌طور کلی موسیقی تلفیقی دارند، مرا بی‌نصیب نگذارند.

پی‌نوشت: در تاریخ ۲۹ فروردین ۸۸ مطالب مندرج در این پست ویرایش گردید و لینک دانلود اصلاح شد./